Antik Çağlardan Orta Çağa Kenevirin Yükselişi

Giriş

Kenevir (Cannabis ), Neolitik çağlardan itibaren insan hayatında yer alsa da, asıl yükselişini Antik Çağ’da ve Orta Çağ boyunca yaşamıştır. Bir yandan İpek Yolu üzerinden küresel ticaretin parçası olurken, diğer yandan hem stratejik bir tarım ürünü hem de kültürel bir sembol haline gelmiştir. Bu dönem, kenevirin sadece gıda ve tekstilde değil, aynı zamanda ilaç, kâğıt, denizcilik ve dini ritüellerde de önem kazandığı çağdır.

1. Antik Çin: Kenevirin İlk Büyük Medeniyetle Buluşması

Çin, kenevirin bilinen en eski kültürel merkezlerinden biridir. M.Ö. 2700 civarında yazıldığı düşünülen Shennong Bencao Jing, keneviri hem tıbbi hem de ruhsal denge sağlayıcı bir bitki olarak tanımlar¹.

• Tekstil: M.Ö. 3.000’lere tarihlenen Çin kumaşlarında kenevir lifleri bulunmuştur.

• Kâğıt: Han Hanedanlığı döneminde (M.Ö. 2. yy – M.S. 2. yy) kenevir liflerinden ilk kâğıt üretimleri yapılmış, bu teknoloji kısa sürede dünyaya yayılmıştır².

• Tıp: Çin tıbbında kenevir tohumu sindirim düzenleyici, kenevir yağı ise ağrı kesici olarak kullanılmıştır.

2. Hindistan ve Orta Asya: Kutsal ve Stratejik Kullanımlar

• Hindistan: Vedik metinlerde “bhang” adıyla anılan kenevir, hem dini ritüellerde hem de Ayurveda tıbbında kullanılmıştır. Atharvaveda, keneviri “kutsal beş bitkiden biri” olarak tanımlar³.

• Orta Asya – İskitler: Herodot, İskitlerin kenevir tohumlarını ateşe atarak çadır içinde buhar banyosu yaptığını aktarır. Onun sözleriyle: “Hiçbir Yunan hamamı bu kadar güçlü bir keyif sunamaz” (Histories, IV)⁴. Bu kullanım, kenevirin hem ritüel hem de sosyal bir araç olduğunu gösterir.

3. Antik Mısır ve Mezopotamya: Kenevirin Tıbbi ve Dini Rolü

• Mısır: Ebers Papirüsü (M.Ö. 1550), keneviri doğum sancılarını azaltıcı reçetelerde listeler⁵. Ayrıca ketenle birlikte tekstilde de kullanıldığına dair bulgular vardır.

• Mezopotamya: Asur ve Babil metinlerinde “qanabisu” olarak geçen kenevir, tütsü ve ilaç tariflerinde geçmektedir. Bazı araştırmacılar Tevrat’taki “qaneh bosem” ifadesinin de keneviri işaret ettiğini öne sürer⁶.

4. Antik Yunan ve Roma: Bilimsel ve Günlük Kullanım

• Yunanistan: Dioskorides (De Materia Medica, M.S. 1. yy), kenevirin ağrı kesici etkisinden söz eder. Galen (M.S. 2. yy) ise kenevir yağının kulak ağrılarına ve sindirime iyi geldiğini belirtir⁷.

• Roma: Roma donanmasında kenevir halat ve yelkenlerde kullanılmış, denizcilik için vazgeçilmez olmuştur. Romalı askerler kenevir yağını yaraların iyileştirilmesinde de uygulamışlardır.

5. Orta Çağ’da Kenevir: Avrupa ve İslam Dünyası

• İslam Tıbbı: İbn-i Sina (El-Kanun fi’t-Tıb, 1025), kenevirin tıbbi kullanımına dair detaylı notlar bırakmıştır.

• Avrupa: Orta Çağ boyunca kenevir, özellikle denizcilikte halat ve yelken yapımında stratejik bir ürün haline gelmiştir. İngiltere ve İskandinav ülkelerinde gemi yapımı kenevir üretimini zorunlu kılmıştır.

• Kâğıt: 12. yüzyılda İslam dünyasından Avrupa’ya geçen kâğıt üretiminde kenevir lifleri temel hammaddeydi. Gutenberg’in matbaasında kullanılan ilk kâğıtların kenevirden üretildiği bilinmektedir⁸.

6. Sonuç: Kenevirin Orta Çağ’daki Zirvesi

Antik Çağlardan Orta Çağ’a kadar kenevir:

• Kutsal bir ritüel bitkisi,

• Tıbbi bir ilaç kaynağı,

• Ekonomik ve stratejik bir tekstil ürünü,

• Bilginin yayılmasında kullanılan kâğıdın hammaddesi olmuştu.

Bu dönem, kenevirin küresel bir güç unsuru haline geldiği çağdır. Neolitik dönemde doğan kenevir, Antik ve Orta Çağ boyunca hem kültürel hem de teknolojik ilerlemenin motorlarından biri olmuştur.

Kaynakça (Seçilmiş)

• Abel, E. L. (1980). Marihuana: The First Twelve Thousand Years. Springer.

• Clarke, R. C., & Merlin, M. D. (2013). Cannabis: Evolution and Ethnobotany. University of California Press.

• Russo, E. (2007). History of cannabis and its preparations in saga, science, and sobriquet. Chemistry & Biodiversity, 4(8).