12.000 Yıl Öncesinden Kutsal Ritüellere - KENEVİR

Giriş

Kenevir (Cannabis), günümüzde yeniden keşfedilen “süper bitkilerden” biri olarak gıda, tekstil, tıp ve kozmetikte karşımıza çıkıyor. Ancak bu bitkinin geçmişi yalnızca birkaç yüzyıla değil, on binlerce yıl öncesine uzanıyor. Arkeogenetik ve arkeobotanik araştırmalar, kenevirin insanlık tarihi boyunca yalnızca bir tarım ürünü değil; aynı zamanda kutsal, ritüelistik ve stratejik bir kaynak olduğunu ortaya koymaktadır.

1. Jeolojik ve Arkeogenetik İzler: 12.000 Yıl Önceye Yolculuk

Son yıllarda yapılan genetik analizler, kenevirin evcilleştirilmesinin yaklaşık 12.000 yıl önce Doğu Asya’da başladığını göstermektedir (Ren et al., 2021). Bu, kenevirin insanlığın tarıma geçiş yaptığı Neolitik Devrim’in başında, ilk evcilleştirilen bitkilerden biri olduğunu düşündürmektedir.

Ayrıca polen analizleri, kenevirin atalarının 19,6 milyon yıl önce Asya’da doğal olarak yayıldığını, hatta Güney Asya’da 32.000 yıl öncesine tarihlenen kenevir polenlerine rastlandığını göstermektedir (McPartland et al., 2019). Bu, kenevirin biyolojik geçmişinin insanlık tarihinden çok daha derinlere uzandığını kanıtlamaktadır.

2. Arkeolojik Bulgular: 10.000 Yıl Önceki Kullanımlar

• Japonya, Oki Adaları (~M.Ö. 8.000–10.000): Arkeologlar burada bulunan kenevir tohumlarını (achenes) insan eliyle toplanmış ve muhtemelen ritüelistik ya da tekstil amaçlı kullanılmış olarak yorumlamaktadır. Bu, kenevirin Asya-Pasifik kültürlerinde erken dönemden itibaren bilinçli bir şekilde değerlendirildiğini ortaya koyar.

• Çin, Yangshao Kültürü (~M.Ö. 7.000–5.000): Seramiklerde bulunan lif izleri, kenevirin tekstil ve örgü malzemesi olarak kullanımına işaret etmektedir (Li, 1974). Bu, kenevirin sadece besin değil, aynı zamanda barınma ve giyinme ihtiyacına da cevap verdiğini göstermektedir.

3. Kutsal Bitki Olarak Kenevir

Kenevirin tarihçesi yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda spiritüel bir boyuta da sahiptir:

• Vedik Hindistan (M.Ö. 2000–1500): Atharvaveda’da “bhang” adıyla geçen kenevir, tanrılara adanan beş kutsal bitkiden biri olarak zikredilir. Metinlerde kenevir “ruhu özgürleştiren, korkuyu dağıtan ve mutluluk veren bir armağan” olarak tanımlanır.

• Sibirya & Altaylar (M.Ö. 5. yy): Pazyryk kurganlarında, kenevir tohumlarıyla dolu kaplar ve yakma düzenekleri bulunmuştur. Rudenko (1970), bu bulguların şamanların kenevir dumanını “ruhlarla iletişim aracı” olarak kullandığını gösterdiğini belirtir.

• Mezopotamya (M.Ö. 1.000 civarı): Asur metinlerinde “qanabisu” olarak geçen kenevir, tütsü karışımlarında yer alır. Bazı araştırmacılar, Tevrat’ta geçen “qaneh bosem” ifadesinin de kenevir olabileceğini öne sürer (Bennett, 2010).

4. Antik Uygarlıklarda Kenevir

• Çin: Shennong Bencao Jing (M.Ö. 2000–1000), keneviri hem ilaç hem de ruhu dengeleyen bir bitki olarak kaydeder (Unschuld, 1986).

• Mısır: Ebers Papirüsü’nde (M.Ö. 1550), doğum sancılarını hafifletmek için kenevir tohumlarından hazırlanan karışımlar kayıtlıdır (Manniche, 1999).

• Yunanistan: Herodot, İskitlerin kenevir tohumlarını ateşe atarak buhar banyosu yaptığını anlatır: “Hiçbir Yunan hamamı bu kadar güçlü bir keyif sunamaz” (Histories, IV).

• Roma: Dioskorides (M.S. 1. yy) kenevirin ağrı kesici özelliğinden bahsederken, Galen (M.S. 2. yy) kenevir yağını sindirim ve kulak ağrılarına tavsiye etmiştir.

5. Sonuç: İnsanlıkla Birlikte Evrilen Bitki

Kenevir, arkeogenetik ve arkeobotanik bulgularla birlikte ele alındığında, 12.000 yıl önce evcilleştirilen, 10.000 yıl öncesinde ritüel ve pratik amaçlarla kullanılan, milyonlarca yıllık evrimsel kökenlere sahip bir bitki olarak insanlığın vazgeçilmez yol arkadaşlarından biri olmuştur.

Onun lifleri giydirirken, tohumu doyurmuş; yağı şifa vermiş, dumanı ise insanın ruhsal dünyasını beslemiştir. Bugün yeniden gündeme gelen kenevir, aslında kadim insanlık tarihinden günümüze taşınmış bir mirastır.

Kaynakça

• Ren, G. et al. (2021). Large-scale whole-genome resequencing unravels the domestication history of Cannabis sativa. Science Advances, 7(29).

• McPartland, J. M., et al. (2019). Cannabis evolution and ethnobotany. Journal of Ethnopharmacology, 227.

• Li, H. (1974). The origin and use of cannabis in Eastern Asia. Economic Botany, 28(3).

• Rudenko, S. I. (1970). Frozen Tombs of Siberia: The Pazyryk Burials of Iron Age Horsemen. University of California Press.

• Bennett, C. (2010). Early indications of cannabis in the Ancient Near East. Cannabis and Culture.

• Unschuld, P. (1986). Medicine in China: A History of Pharmaceutics. University of California Press.

• Manniche, L. (1999). An Ancient Egyptian Herbal. University of Texas Press.

• Herodotus. Histories, Book IV.

• Dioscorides, De Materia Medica; Galen, De Alimentorum Facultatibus.
  
  Hazırlayan: Prof. Dr. Aliye ARAS