Sanayi Devrimi, Osmanlı ve Cumhuriyet’te Kenevir

1. Sanayi Devrimi’nde Kenevirin Stratejik Önemi

Onsekizinci ve ondokuzuncu yüzyıllarda kenevir:

• Denizcilik için halat ve yelken üretiminde vazgeçilmezdi. İngiliz donanması yılda yaklaşık 10.000 ton kenevir tüketiyordu¹.

• Tekstil sektöründe, dayanıklılığı nedeniyle işçi kıyafetleri, çuvallar ve gemi donanımında tercih ediliyordu.

• Kâğıt üretiminde, matbaanın gelişmesiyle birlikte kenevir Avrupa’da ana hammaddelerden biri oldu. Gutenberg’in 1455’te bastığı İncil’in kenevir kâğıdı üzerine basıldığı bilinir².

2. Osmanlı’da Kenevir: Tersanelerden Köylü Evlerine

Osmanlı’da kenevir, devletin ve halkın hayatında farklı katmanlarda önem taşıdı:

• Donanma ve Tersane-i Âmire: Osmanlı Donanması’nın halat ve yelkenleri Anadolu’da yetişen kenevirden yapılırdı. Kastamonu, Sinop, Samsun, İzmit ve Bursa, devlet için kenevir üretiminin merkezleriydi³.

• Köylü Üretimi: Anadolu köylüsü kenevirden ip, çuval, peştamal ve ev tekstilleri üretirdi. Kenevir, hem geçim kaynağı hem de gündelik hayatın bir parçasıydı.

• Vergi ve Devlet Denetimi: Osmanlı arşivlerinde “kendir” olarak geçen kenevir, bazı bölgelerde “tekeller” aracılığıyla devletin kontrolünde üretilip satıldı. Bu, kenevirin sadece tarım değil, aynı zamanda mali bir araç olduğunu da gösterir.

• Askerî Kullanım: Çadırlar, savaş arabaları, barut torbaları kenevirden yapılıyordu. Böylece kenevir hem barış hem de savaş ekonomisinin ayrılmaz bir parçasıydı.

3. Osmanlı’da Kenevirin Sosyo-Kültürel Boyutu

Kenevir yalnızca devletin değil, halkın da kültüründe önemliydi:

• Karadeniz köylerinde düğünlerde kızlara “kendir bezinden çeyiz” hazırlanırdı.

• Köylüler kendi iplerini ve çuvallarını dokudukları için, kenevir aynı zamanda köylü zanaatının da temel hammaddesiydi.

• Anadolu’da “kendir ipi gibi sağlam” deyimi, kenevirin dayanıklılığını halk diline yansıtmıştı.

4. Cumhuriyet Döneminde Kenevirin Devamı

1923’ten sonra Cumhuriyet, Osmanlı’dan kalan tarım mirasını devraldı. Kenevir de bu mirasın önemli bir parçasıydı.

• 1930’lar – 1950’ler: Cumhuriyet hükümeti, özellikle Kastamonu, Samsun ve Zonguldak’ta kenevir üretimini destekledi. Kastamonu’da kurulan Kendir Araştırma Enstitüsü (1930’ların sonu) bu alandaki ilk kurumsal bilimsel adımlardan biriydi.

• İhracat: Türkiye, 1940’larda Avrupa’ya kenevir lifi ve tohumu ihraç eden ülkelerden biriydi.

• Gündelik Yaşam: Köylerde ip, çuval, bez üretimi devam ederken, devletin teşvikiyle endüstriyel ölçekte halat ve dokuma tesisleri kuruldu.

• Stratejik Tarım: II. Dünya Savaşı sırasında kenevir, pamuk ve ketenle birlikte “stratejik ürün” olarak kabul edildi.

5. Gerileme: 1970’ler ve Yasaklar

• 1961 tarihli BM Uyuşturucu Maddeler Tek Sözleşmesi kapsamında kenevir, esrar ile aynı kategoriye sokuldu.

• 1971’de Türkiye’de kenevir üretimi ciddi ölçüde sınırlandırıldı; sadece devletin izin verdiği bölgelerde ekim yapılabilir hale geldi.

• Bu dönemde köylüler geçim kaynaklarını kaybetti, kenevirden üretilen geleneksel tekstil ve tarımsal ürünler yok olmaya başladı.

6. Sonuç: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kenevirin Yolculuğu

Osmanlı’da donanmayı taşıyan, köylünün çuvalını ve bezini dokuyan kenevir; Cumhuriyet’te de stratejik bir ürün olarak önemini sürdürdü. Ancak 20. yüzyıl ortasındaki yasaklar, bu binlerce yıllık tarım kültürünü neredeyse unutturacak kadar derin bir kesinti yarattı.

Bugün yeniden gündeme gelen kenevir, aslında Osmanlı tersanelerinden Cumhuriyet’in tarlalarına kadar uzanan köklü bir mirasın yeniden hatırlanmasıdır.

Kaynakça (Seçilmiş)

• Clarke, R. C., & Merlin, M. D. (2013). Cannabis: Evolution and Ethnobotany. University of California Press.

• Faroqhi, S. (2004). The Ottoman Empire and the World Around It. I.B. Tauris.

• Quataert, D. (1997). An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press.

• Pamuk, Ş. (2009). Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500–1914. İletişim Yayınları.

• Tekin, H. (2017). Cumhuriyet Döneminde Kenevir Üretimi ve Sanayisi. Türk Tarım Tarihi Dergisi.
  
  Hazırlayan: Prof. Dr. Aliye ARAS